گفتگو با دکتر حمید ضیایی پرور، درباره سواد ابزاری:

در حال حاضر فرزندان والدین را کنترل می‌کنند

گفتگو: هانیه حقیقی

در مبحث فرهنگِ استفاده از ابزارهای ارتباطی دو عنوان بیش از همه به چشم می‌خورد: سواد ابزاری و سواد رسانه‌ای. سواد ابزاری به معنای مهارت استفاده از یک وسیله دیجیتالی است اما سواد رسانه‌ای درواقع توانمندی مخاطب در بازشناسی، درک و تحلیل پیام‌های رسانه‌ها است. درباره سواد ابزاری با دکتر حمید ضیایی پرور، استاد علوم ارتباطات و مدیرکل مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها گفتگویی انجام شده است که با هم می‌خوانیم.


سواد ابزاری در یک مفهوم کلی به این معناست که فرد بداند چگونه از تلفن همراه هوشمند خود استفاده کرده و بتواند تنظیمات اولیه مربوط به آن دستگاه را انجام دهد تا بتواند حریم امنیتی و حریم خصوصی خود را حفظ کند. در مقابل این مفهوم وقتی صحبت از سواد رسانه ای می شود، به این معناست که مخاطب بداند یک خبر چگونه تولید می شود و اعتبار خبر بستگی به چه چیزهایی داشته و چگونه می توان به یک منبع رسانه ای اتکا و استناد و اعتماد کرد.

حمید ضیایی پرور ضمن بیان این تعریف افزود: سواد ابزاری یعنی آگاهی از کارکرد یک رسانه یا ابزار و مهارت بهره‌گیری از کارکردها، اگر این شناخت و مهارت حاصل نشود وقتی ابزار در اختیارمان قرار می گیرد نمی توانیم استفاده بهینه را از آن داشته باشیم. به عنوان مثال وقتی تلفن هوشمند در اختیار فرد قرار می گیرد فقط برای مکالمه صوتی از آن استفاده می کند. در حالیکه این وسیله ده ها و صدها کاربرد دیگر هم در زندگی فردی و اجتماعی او دارد. جالب اینجاست که افراد هزینه های هنگفتی را برای این ابزارها می‌پردازند، این هزینه‌ها شامل تمام تکنولوژی‌هایی است که در ابزار به کار گرفته شده است.

این استاد علوم ارتباطات درباره اهمیت سواد ابزاری والدین برای نظارت بر فرزندان گفت: فناوری دیجیتال مربوط به دو دهه اخیر است و معمولا والدینی که فاصله سنی زیادی با فرزندان خود دارند نسبت به فرزندانشان دانش پایین‌تری در حوزه دیجیتالی دارند. طبیعی است که نسل جوان و نوجوان که با این فناوری‌ها رشد کرده و سرگرم شده است، مهارت‌های پیچیده‌تری نسبت به والدین خود دارد بطوری‌که می‌توان گفت در حال حاضر فرزندان والدین را کنترل می‌کنند.

ضیایی‌پرور درباره شیوه‌های مواجهه با این چالش گفت: دو راهکار در تمام دنیا در مواجهه با این چالش وجود دارد، یا باید بطور کلی تمام راه‌های دسترسی به این فضا را مسدود کنیم، مانند مدارس ایران که ورود و بکارگیری تلفن هوشمند را برای دانش‌آموز ممنوع کرده‌اند، طبیعتا پیش‌گرفتن این رویکرد در خانواده‌ها و در سطح وسیع جامعه عملا امکانپذیر نیست. رویکرد دوم که اغلب کشورهای پیشرفته غربی آن را برگزیده‌اند، سیستمی کاملا رها شده است که در ایران چنین رویکردی هم مورد پذیرش قرار نگرفته است.

وی افزود: بنابراین، استفاده و کنترل مناسب در گرو آموزش تمام اقشار جامعه است و در این زمینه، مسئولیت نهادهایی مانند وزارت آموزش و پرورش، رسانه‌های رسمی و شبکه‌های اجتماعی اهمیت زیادی دارد، چراکه به نظر می‌رسد والدین به دلیل سواد ابزاری ناکافی از نقش آموزشی و هدایتگر خود دور افتاده‌اند.

ضیایی پرور تاکید کرد: پدران و مادران میانسال آموزش‌پذیر هستند، ضمن اینکه آنها درحال حاضر از این ابزار و فناوری‌ها استفاده می‌کنند. اما مسن‌ترها ظرفیت آموزش‌پذیری کمتری دارند و حتی با صرف روزها و ماه‌ها هم آموزش چنین افرادی امکانپذیر نیست. چراکه، اغلب این افراد از سطح دانش بسیار پایینی برخوردارند، بنابراین، در اینجا با چالشی رو به رو می‌شویم.

مدیرکل مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها به ریشه‌یابی این آسیب پرداخت و گفت: در حوزه فناوری‌ها معمولا مصرف‌کننده هستیم هر فناوری که تولید می‌شود وارد کشور شده و مصرف آن رایج می شود، سپس متوجه آسیب‌های ناشی از آن می‌شویم و بعد برای حل آن برنامه‌ریزی می‌کنیم، به همین دلیل هم مدام دچار مشکل می‌شویم.

وی افزود: در حوزه فرهنگ سازی اگر به درستی این واژه را معنا کنیم، می بینیم ضعف اساسی وجود دارد و چون نظام آموزشی ما از این حوزه‌ها دور بوده خیلی به افراد آموزشی داده نشده و هر فردی هم که پیرامون آن تجربه و مهارت کسب کرده شخصی بوده است.

ضیایی پرور تصریح کرد: سازمان‌های بزرگی مانند صدا و سیما هم که در طول این سال‌ها رویکردی فناوری‌ستیز از خود بروز داده اند؛ نه تنها کاربرد ابزار را آموزش نداده‌اند بلکه استراتژی سلبی را در پیش گرفته‌اند و آموزش به افراد و نحوه حفاظت از خود را در دستور کار قرار نداده‌اند، حتی اخباری هم که از این سازمان منتشر می شود درباره متلاشی شدن خانواده‌ها و دزدی، هک شدن و جاسوسی است که ناشی از استفاده از ابزارهای ارتباطی و دیجیتالی است و اخبار مثبت پیرامون این ابزار خیلی کم دیده می شود.

این استاد علوم ارتباطات در پایان گفت: در هر حال بد یا خوب این فناوری ها در دسترس عموم قرار گرفته اند، حال باید کاربر بداند چگونه از آنها استفاده کند و چگونه تنظیمات آن را انجام دهد که زیان نبیند و در مقابل بتواند از قابلیت‌های آن در زمینه های مختلف از خدمات بانکی، شهری و... بهره‌بگیرد. کشورهای پیشرفته امروزه این ابزار و تکنولوژی‌ها را در خدمت تجارت، محیط زیست و برای تسهیل فرآیندهای اداری و کاری خود بکار گرفته‌اند و ما هم باید به همین سمت و سو پیش برویم.

منبع: سینا پرس با اندکی تلخیص

نظر دهید